Witamy w Zakopanem

Z kart historii Zakopanego

Z kart historii Zakopanego - Historia zimowej stolicy Polski

Zakopane powstalo na mocy przywileju króla Stefana Batorego z roku 1578 (oryginalny wmenl tego przywileju zaginal).

W XII i XIII wieku Tatry z calym Podhalem byty wlasno?cią królewska. Polskim Tatrami zarzadzal starosta nowotarski, a ziemia nad Dunajcem, starosta czorsztynski. Tatry Slowackie z Orawa, Liptowem i Spiszem nalezaly do króla wegierskiego.

Nazwa Zakopane pojawila sie juz w dokumencie króla Zygmunta III Wazy z 20 kwietnia 1630 roku. Jej pochodzenie zwiazane jest ze slowem "Zakopane" (karczowisko) i pierwotnie brzmialo Za Kopane. Osadnictwo w Tatrach bylo w owym czasie niewielkie. Jak glosi tradycja, pierwszymi osadnikami w rejonie dzisiejszego Zakopanego byli chlopi i mieszczanie uciekajacy przed gniewem swieckich i duchownych panów.

Chcac zalegalizowac swój pobyt na ziemi królewskiej, zakopianscy osadnicy wyslali delegacje do króla. Zlosliwi twierdza, ze przedstawili królowi Michalowi Korybutowi Wisniowieckiemu do zatwierdzenia dokumenty przywilejów, które rzekomo nadal ich przodkom sam Stefan Batory w 1578 roku. Michal Korybut Wisniowiecki nie zglebial jednak prawdziwosci przedstawionych mu pergaminów i w 1670 roku zatwierdzil prawa mieszkanców wsi. Ziemia przynosila jednak niewielkie plony, dlatego jej mieszkancy szukali czesto innych sposobów bytowania klusowali w panskich i królewskich lasach, podkradali drewno, a takze czesto napadali na kupców i podróznych, rabujac ich dobytek.

Legendarnym zbójnikiem byl zyjacy na przelomie XVII i XVIII wieku Jura Janosik z Terechowej na Slowacji. Zginal powieszony za zebro na haku z wyroku sadu w Liptowskim Mikulaszu. O jego odwadze i hojnosci dlugo opowiadano po obu stronach Tatr. Po polskiej stronie Tatr najbardziej znanymi zbójnikami byli Tatar, Mateja i Mardula. Zbójnickie przygody i historie utrwalil w swych opowiesciach Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Do tej pory mieszkancy Tatr opowiadaja o zbójnickich skarbach ukrytych w górach i na potwierdzenie swych stów pokazuja znaki wyciosane na skalkach lub w glebi jaskin. Niestety nie sa to pozostawione przez zbójników tajemne wskazówki, to znaki pracujacych tam górników i hutników.

W XVIII wieku w trakcie poszukiwan górniczych odkryto w Tatrach zloza zlota, srebra, miedzi i rudy zelaza. W 1766 roku wybudowano hute w Kuznicach, a w rok pózniej w Koscielisku, Zloza rud zelaza wyczerpaly sie jednak w II polowie XIX wieku, wiec kolejno pozamykano te zaklady. Wedlug pierwszego spisu przeprowadzonego w roku 1818, Zakopane wraz z Koscieliskiem liczylo 340 domów, 445 rodzin, w tym 871 mezczyzn i 934 kobiet.

Dobra Zakopanego wraz ze znaczna czescia Tatr Polskich zakupi) w 1889 roku Wladyslaw Zamoyski, wlasciciel dóbr kórnickich w Wielkopolsce. Jego matka, generalowa Zamoyska (zona bylego adiutanta carskiego, a potem zolnierza Powstania Listopadowego generala Wladyslawa Zamoyskiego) zalozyla w Kuznicach, gdzie na stale zamieszkala z synem, szkole gospodarcza dla dziewczat. Uczeszczaly do niej nie tylko bogate wlascicielki wielkich Helena Krazewska-Knotowa "Stary drewniany kosciót w Zakopanem" majatków, ale takze ubogie szlachcianki i wiejskie dziewczeta. Te ostanie korzystaly z nauki za darmo.

Hrabia Zamoyski ograniczyl wyreby lasów zakopianskich oraz nakazal intensywne zalesienie tych terenów. Przyczynil sie równiez do zbudowania kolei do Zakopanego. Gdy w 1894 roku po raz pierwszy dotarl tam pociag, drzwi do Tatr zostaly otwarte dla calej Polski. Po l wojnie swiatowej, gdy Polska odzyskala niepodleglosc, hrabia Zamoyski zapisal caly majatek w formie fundacji narodowi. Tatrzanskie dobra Zamoyskiego, w których sklad wchodzily takze lasy w Zakopanem, Brzegach, Bukowinie, Koscielisku, Debnie i Zubsuchem, daly podstawe do utworzenia po II wojnie swiatowej Tatrzanskiego Parku Narodowego.

W roku 1873 do Zakopanego przyjechal znakomity warszawski lekarz, dr Tytus Chalubinski. Tatrzanska przyroda i klimat tak go oczarowaly, ze stal sie zamilowanym taternikiem, a w koncu na stale zamieszkal w Zakopanem. W slad za nim sciagneli jego przyjaciele i pacjenci.

W roku 1889 Zakopane liczylo 250 domów majacych ponad 600 pokoi dla gosci, a w roku 1903 liczylo juz 566 domów z 3200 pokojami.

W roku 1886 Zakopane zostalo oficjalnie uznane za uzdrowisko. Powstaly pierwsze sanatoria, gdzie leczono gruzlice. Byli pacjenci, a takze przypadkowi turysci chetnie wracali do Zakopanego. Zamozniejsi budowali wlasne wille. Po Chalubinskim wlasny dom wzniosla w Zakopanem wielka polska aktorka Helena Modrzejewska, a takze profesor Ignacy Baranowski.

W Zakopanem osiedlili sie równiez Henryk Sienkiewicz, Stanislaw Witkiewicz. Zakopane stawalo sie miejscem spotkan inteligencji i mlodziezy z trzech zaborów. Przyjezdzali pisarze, aktorzy, poeci, kompozytorzy, bywali politycy i milosnicy taternictwa. U schylku XIX wieku powstaly pierwsze czasopisma tatrzanskie: "Zakopane" (1891), "Kurier Zakopianski" (1892), "Gazeta Zakopianska" (1893), "Goniec Zakopianski" (1894), "Przeglad Zakopianski" (1899), "Giewont" (1902), "Tygodnik Zakopianski" (1903).

Tatrzanskimi krajobrazami dosc wczesnie zainteresowali sie malarze ponoc pierwsze malowidlo przedstawiajace Tatry znajduje sie na koscielnym fresku w Popradzie. Pochodzi ono z XIV wieku lub XV wieku. Górska panorama stanowi na nim tlo dla sceny przedstawiajacej Trzech Króli. W poczatkach XIX wieku ukazala sie ksiazka Stanislawa Staszica "0 ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski". Zawierala ona mape geologiczna calych Karpat i panorame Tatr narysowana przez polskiego akwareliste i rysownika Zygmunta Yogla.

Pierwszym polskim malarzem, twórca szkoly malowania przyrody tatrzanskiej, byl Jan Nepomucen Glowacki profesor Szkoly Sztuk Pieknych w Krakowie. To on namalowal pierwszy pejzaz tatrzanski "Morskie Oko". Milosnikiem tatrzanskich krajobrazów byl równiez warszawski malarz Wojciech Gerson.

W roku 1894 krakowski lekarz dr Ligocki udal sie z dwoma malarzami, Wlodzimierzem Tetmajerem i Wincentym Wodzinowskim, na wycieczke do Doliny Koscieliskiej. Powstal wtedy pomysl, który zawdzieczamy tej trójce: namalowania, na wzór "Panoramy Raclawickiej", ogromnej panoramy Tatr.

Przez dwa letnie sezony grupa malarzy mieszkajacych w schronisku przy Morskim Oku pracowala nad stworzeniem tego monumentalnego dziela. Samo plótno malowano w Monachium. Byl to najwiekszy polski obraz, wiekszy nawet od wspomnianej "Panoramy Raclawickiej", mial 115 m dlugosci i 16 m. wysokosci. Przedstawial widok gór roztaczajacy sie z Miedzianego. Panorame wystawiono najpierw w Monachium, a potem wzniesiono na dla niej specjalny gmach na Dynasach w Warszawie. Niestety, plótno nie dotrwalo do naszych czasów. Zostalo pociete na kawalki i sprzedane na licytacji.

18 pazdziernika 1933 roku Zakopane otrzymalo prawa miejskie. W latach trzydziestych liczba gosci siegala 60 tysiecy.

Juz pierwszego wrzesnia 1939 roku Zakopane zostalo zajete przez najezdzców hitlerowskich. Schroniska zajela niemiecka sluzba graniczna, a na wjazd do Zakopanego potrzebne byly specjalne przepustki, Przez Tatry prowadzil szlak przerzutu ludzi i dokumentów na Slowacje, i dalej na Wegry. Przewodnicy tatrzanscy, mistrzowie i wybitni narciarze-kurierzy tatrzanscy kursowali regularnie miedzy Zakopanem a Budapesztem. Przenosili meldunki, pieniadze, bron, nielegalne druki oraz przeprowadzali mlodych ludzi, którzy pragneli dostac sie do organizowanej we Francji polskiej armii. Wielu z nich zaplacilo za to najwyzsza cene, tak jak 23 letnia Helena Marusarzówna przedwojenna czolowa polska narciarka, która zlapana przez Gestapo, zostala rozstrzelana po dlugich torturach.

Niemcy, chcac podkreslic swoje panowanie nad Tatrami, umocowali na scianie Mnicha ogromna swastyke. Pewnej nocy dwóch taterników wspielo sie na te sciane i obluzowalo umocowanie hitlerowskiego godla tak, ze pierwszy podmuch halnego zmiótl je na dól. Wscieklosc okupanta byla tak wielka, ze odpowiedzialny za montaz swastyki na Mnichu oddzial strzelców alpejskich zostal za kare skierowany front wschodni.

W 1962 roku Zakopane ponownie stalo sie gospodarzem Mistrzostw Swiata w narciarstwie klasycznym (po raz pierwszy bylo nim w roku 1929, a nastepnie w roku 1939). W lutym 1993 i 2001 r. goscilo najlepszych akademickich narciarzy swiata bioracych udzial w Zimowej Uniwersjadzie.

W roku 1997 Zakopane odwiedzil Papiez Jan Pawel II. Obecnie Zakopane liczy 30 tysiecy mieszkanców. Jest siedziba Powiatu Tatrzanskiego. Rocznie odwiedza miasto ponad 3 min turystów.